MISJOLOGIA. Kontekst ekumeniczny

WPROWADZENIE
 
Podtytuł prezentowanego słownika z góry zakłada, że nie będzie on obejmował całokształtu tematyki: jest to raczej leksykon, a nie encyklopedia. Odpowiada na zapotrzebowanie stale rosnących rzesz czytelników, którzy chcą mieć do dyspozycji poręczne opracowania, zapewniające wygodny dostęp do niektórych kluczowych i jasno zdefiniowanych pojęć. Słownik powstał przede wszystkim na fali spektakularnej w ostatnich latach odnowy nauki o misjach. Wydawcy i autorzy zdali sobie sprawę, że w tej dziedzinie obszar francuskojęzyczny nie jest właściwie reprezentowany. Brak ten stał się jeszcze bardziej widoczny, gdy niedawno pojawiły się słowniki dotyczące misji w kilku sąsiednich krajach, w języku angielskim, niemieckim i włoskim.

W 1988 r. w ramach Ośrodka Teologicznych Badań Misyjnych (Centre de Recherche Théologique Missionnaire, CRTM) powstał więc ambitny projekt, którym przez dziesięć lat, aż do swej śmierci w 1995 r., kierował o. Joseph Lévesque. Zaprosił on dwóch spośród autorów niniejszego Wprowadzenia do udziału w opracowaniu całościowego zestawienia haseł, w którym zagadnienia z dziedziny teologii kontekstualnej i historii misji byłyby omówione z uwzględnieniem ich roli w każdym z wielkich obszarów kulturowych na świecie. Chciano w ten sposób pokazać, jak pojęcia związane z misjami postrzegano na terenach ich działania i jak je stopniowo opracowywano.

Kilka lat później inicjatywę tę przejęło młodziutkie, powstałe w 1994 r., Ekumeniczne Francuskojęzyczne Stowarzyszenie Misjologiczne (Association Francophone Oecuménique de Missiologie, AFOM), które chciało zredagować pracę o bardziej praktycznym charakterze: miało to być przedsięwzięcie nie czysto akademickie, lecz narzędzie pracy, które udostępniłoby świeckiemu odbiorcy francuskojęzycznemu, a zwłaszcza młodej generacji, zagadnienia podnoszone w debacie misjologicznej. Często się bowiem zdarza, że objaśnień wymagają pojęcia nierzadko marginalne albo wąsko specjalistyczne, albo też niejasne, obciążone różnymi potocznymi interpretacjami: wystarczy pomyśleć chociażby o samym określeniu „działalność misyjna” czy „rozkrzewianie wiary”. Praca taka nie mogłaby pomijać rozmaitych nurtów myślowych, aktualnych problemów czy przesunięć akcentów, którym działalność misyjna musiała stawiać czoło w przeszłości i będzie musiała radzić sobie z nimi w XXI w. AFOM udostępniło francuskojęzycznemu odbiorcy summę misjologiczną Davida J. Boscha, wykaz ośrodków badań misjologicznych francuskojęzycznych oraz antologię najważniejszych tekstów misyjnych, a następnie włączyło słownik misyjny do całościowego programu, który obejmował narzędzia pracy, mające pobudzić na nowo do refleksji nad praktyką misyjną.

Przedsięwzięcie to z zamierzenia miało być dziełem zbiorowym na wszystkich poziomach realizacji: koncepcji, redakcji i ujednolicania. Czterej niżej podpisani, reprezentujący cztery zasadnicze wyznania chrześcijańskie, podjęli się koordynacji pracy redakcyjnej w duchu ekumenicznym. Redaktorzy poszczególnych haseł wzięli na siebie odpowiedzialność za opracowywane przez nich teksty. Czterej koordynatorzy ograniczyli się do czuwania nad zgodnością każdego artykułu z założeniami słownika, z metodologią przyjętą na początku i z wymaganiami naukowymi. Sam podział zadań przyczynił się do spójności, szanującej różnorodność swobodnie wyrażanych punktów widzenia: czterdzieści haseł opracowali czterej niżej podpisani, działając w ścisłym porozumieniu. Wśród pozostałych współautorów znajdują się teologowie z Kościołów prawosławnych w Europie i kilku teologów z Kościołów pozaeuropejskich. Niewątpliwie, charakter wiodący temu dziełu nadaje Europa i język francuski, co widać już w doborze haseł i w bibliografii. Autorzy więc życzyliby sobie bardzo reakcji krytycznych czy nawet powstania porównywalnych opracowań w każdym z wielkich obszarach kulturowych na innych kontynentach.

Jaka metoda rozstrzygała o doborze tych a nie innych haseł? Po pierwsze, zależało nam na tym, by książka była poręczna, wyselekcjonowano je więc z około stu sześćdziesięciu możliwych haseł, zebranych na drodze losowych sondaży. Na posiedzeniu ogólnym AFOM potwierdziło ostateczny wybór haseł. Przy wyborze uwzględniono również spisy z paru wielkich encyklopedii ekumenicznych, katolickich i protestanckich, oraz indeks tematyczny z opracowania D. J. Boscha. Dla uniknięcia powtórzeń, niektóre hasła zostały włączone do kategorii uznanych za bardziej ogólne, np. hasła Animizm, Czarnoksięstwo, Globalizacja, Ośrodki i Strategie misyjne zostały dołączone odpowiednio do haseł Fetysz, Moce, Uniwersalizm, Modele misji i Metody misyjne. (...) W tym samym duchu każdy redaktor został formalnie zobowiązany do tego, by z ogólnego zagadnienia, takich jak chrzest czy zbawienie, uwzględnić tylko elementy mające związek z praktyką misyjną lub z refleksją misjologiczną. (...) Ponadto zachęcano redaktorów do nieulegania pokusie uwzględniania haseł, które równie dobrze mogłyby występować w słownikach egzegezy biblijnej, historii powszechnej czy teologii!

Jak zauważymy, skoncentrowanie się na misjologii nadało własną specyfikę, a czasem wręcz pełniejszy sens, niektórym terminom, takim jak „czas, przebudzenia, ubodzy, powołanie, Kościół…”. Pozwoliło również wyraźnie ukazać często ukrytą rolę monastycyzmu w misjach. Akcent położono na wybór kluczowych pojęć i istotnej problematyki związanej z misjami, a nie na wymiar biograficzny czy instytucjonalny; w tych kwestiach odsyłano do istniejących słowników biograficznych i skorowidzów. Założenie to wyjaśnia także powtórzenie niektórych pojęć czy pojęć pokrewnych ze względu na ich wagę w działalności misyjnej: „Kościół” i „Kościoły lokalne”; „Biblia a misje” i „Przekład Biblii”; „Kontekstualizacja” i „Teologie kontekstualne”; „Kultura” i „Inkulturacja”; „Chrześcijanin” oraz „Chrystianizacja i dechrystianizacja”; „Głoszenie Ewangelii” i „Ewangelizacja”; „Religie” i „Dialog międzyreligijny”’ „Metody misyjne” i „Modele misji”.

Wokół terminu „misje”, będącego przedmiotem tej książki, podano wiele różnych haseł, które z góry go określają albo uszczegółowiają: „Missio Dei”, „Teologiczne uzasadnienie misji”, „Misje ludowe”, „Niepowodzenie misji”, „Zachód, teren misyjny”, „Czas misji”. Nietrudno domyślić się w tym ujęciu pewnego ukierunkowania teologicznego, pewnej teologii misji.

Jeśli jest oczywiste, że misje stanowią temat wiodący, to uwzględnione w słowniku grupy haseł zwracają uwagę na wielość dyscyplin, do których odwołuje się niniejsze opracowanie. I tak wokół antropologii kulturowej i pojęcia kultury grupują się następujące hasła: „Bóg (postrzeganie i rekonstrukcja idei Boga)”, „Fetysz”, „Inkulturacja”, „Języki i dialekty”, „Moce”, „Obyczaj(e)”, „Tożsamość”, „Ustny aspekt”. Z naukami o człowieku i społeczeństwie wiążą się hasła: „Czas misji”, „Historyczny aspekt misji”, „Pamięć o misjach” (w tym „Niewolnictwo (pamięć o niewolnictwie”), „Socjologia misji”, a z ekonomią polityczną: „Dzielenie się”, „Mniejszości”, „Nacjonalizm a misje”, „Rozwój”, „Sprawiedliwość”, „Ubodzy”, „Uchodźcy”, „Wolność religijna”. Cała grupa haseł odnosi się do środków podejmowanych przez misje: „Duchowieństwo rodzime”, „Edukacja a misje”, „Laikat”, „Młodzież (ruchy młodzieżowe)”, „Rodzina”, „Środki przekazu”, „Zdrowie a misje” itp. Jeszcze inne grupy haseł można by zaproponować wokół ekumenizmu (np.: „Dialog międzyreligijny”, „Międzynarodowy charakter misji”), wokół instytucji kościelnych (np. „Papiestwo a misje”, „Sobory i koncyliaryzm”) czy liturgii, duchowości. Wreszcie, inne działy ogólnie odnoszą się raczej do wymiaru teologicznego misjologii fundamentalnej, np.: „Nawrócenie”, „Niewiara”, „Nowoczesność”, „Poganin (Poganie)”, „Pojednanie”, „Synkretyzmy”, „Tradycja”, „Zbawienie”.

Przy opracowywaniu wielu pojęć autorzy odwoływali się – w konkretnych przypadkach – do etymologii, powiązań biblijnych, wreszcie zmian znaczenia, jakie mogły nastąpić w czasie, ponieważ znamienne są tego rodzaju przejścia, jak np. od „prozelity” do „prozelityzmu”, od „propagowania wiary” do „rozkrzewiania wiary”. Niektóre z nich („synkretyzm”) nabierały na przestrzeni lat tak pejoratywnego charakteru, że usuwano je ze słownictwa misjologicznego. Jeśli chodzi o bibliografię, to rozmyślnie ograniczono się do przypomnienia kilku klasycznych dzieł – w przypadku prac obcojęzycznych został podany ich przekład francuski, o ile istnieje – i wskazania artykułów ukazujących najnowszy stan badań. Bibliografia ogólna, zamieszczona na końcu książki i opatrzona w odpowiednie skróty, obejmuje pewne całościowe syntezy, słowniki czy korpusy tekstów.

Chcąc zamknąć tę pierwszą próbę przemyślanej klasyfikacji wybranych pojęć, z pewnością warto zwrócić uwagę na częstotliwość, z jaką trzy z nich przewijają się w treści haseł: Chrystus, Ewangelia, człowiek. Pojawiają się one jako słowa źródłowe czy podstawowe. Z każdym z nich związane są odpowiednio hasła: „Antropologia misyjna”, „Biblia a misje”, „Chrześcijanin”, „Chrystianizacja i dechrystianizacja”, „Głoszenie Ewangelii”, „Humanizm”, „Humanitaryzm, humanitarny”, „Katecheza, katechizm”, „Maryja a misje”, „Modele misji”, „Wolność religijna”, „Zbawienie” itd.

Zwróćmy jeszcze uwagę na fakt, że każde hasło stanowi niejako syntezę osobistego doświadczenia – kulturowego, misyjnego, ekumenicznego – autora i je odzwierciedla (zob. np. hasła: „Eucharystia a misje” i „Obrzędy a misje”). Stopień uwrażliwienia każdego z redaktorów na tematykę chrześcijańską (związany bądź nie z jego przynależnością wyznaniową) także wywiera wpływ na opracowanie poszczególnych działów. Takie hasła, jak „Apostolski charakter misji”, „Liturgia a misje”, „Monastycyzm a misje”, „Obraz, ikona, ikonografia”, „Uświęcenie stworzenia” czy „Tradycja”, zostały powierzone autorom wywodzącym się z prawosławia. Ukazują oni specyficznie wschodni model misyjny, zbyt często przesłaniany przez misjologię „zachodnią”. Obecna misjologia uwypukla bowiem określony kontekst socjologiczny, od którego zależne jest samo rozumienie misji. Wreszcie, przy kolejnych lekturach, wizja i uwrażliwienie każdego z redaktorów były konfrontowane z innymi typami wrażliwości czy tradycjami i wzbogacone dodatkowymi, wynikającymi z nich uzupełnieniami czy akcentami. Nawet w stylu poszczególnych artykułów widać wielką różnorodność; uwydatnia ona ekumeniczne wyzwanie, które podejmuje niniejsza książka.

W obrębie każdej tradycji kościelnej można też jednak zauważyć równoległe czy nawet zbieżne przejawy ewolucji, dokonującej się w pewnych przełomowych okresach, które w dziedzinie misjologii legły u podstaw znaczących „przesunięć” w latach 60. XX w.; zapoczątkowało je równocześnie ujawniające się symetryczne zaangażowanie kościelne Ekumenicznej Rady Kościołów w New Delhi (1961) i Kościoła katolickiego na Soborze Watykańskim II (1962–1965); następne dziesięciolecie naznaczyło powstanie Federacji Konferencji Episkopatów Azji (FABC, 1971), Synod Rzymski na temat ewangelizacji (który odbył się w 1974 r.), a lata 1975–1976 Zgromadzenie Ekumeniczne w Nairobi i utworzenie Ekumenicznego Stowarzyszenia Teologów Trzeciego Świata (EATWOT) w Dar es-Salaam. Przede wszystkim jednak wspomniane powyżej konfrontacje umocniły poczucie, że stopniowo, w kolejnych Kościołach, krystalizuje się wspólny język, przechodzący ponad dawnymi podziałami i przygotowujący wspólne odpowiedzi na wyzwania, jakie przed wszystkimi Kościołami stawia nowoczesność, „zderzenie kultur”, „szczególna opcja” czy „diakonia” ubogich. Uwidocznia się to wyraźnie przy lekturze takich haseł, jak Kościół” (jako znak sakramentu zbawienia), „Męczeństwo”, „Rozwój”, „Sobory i koncyliaryzm” i, wreszcie, „Wspólne świadectwo Kościołów”. Inny przykład: dowartościowanie apostolskiej roli kobiet, powiązane z ogólniejszym zjawiskiem społecznym, stanowi dla Kościołów prawdziwe wyzwanie: Jak umożliwić kobietom szersze pole działalnośąci w teologii, na misjach i w Kościołach? Dyskusja taka mogłaby stać się punktem wyjścia dla działalności misyjnej kobiet, odnowionej „duchowości misyjnej” oraz teologii maryjnej, mającej szersze odniesienie do różnych dziedzin misji (zob. hasło „Maryja a misje”). Czyż te rozważania nie upoważniają wręcz do wysnucia wniosku, że wyzwanie rzucone przez nowoczesność Kościołom chrześcijańskim obraca się wokół trzech zagadnień: kultura, ubodzy, kobieta? Czy te pierwociny wspólnego języka nie są także znakami zwiastującymi misje, w których Kościoły w nowym tysiącleciu przemówią wreszcie do świata jednym głosem?

Mówiąc skromniej, niniejsze narzędzie pracy, które słusznie prezentuje siebie jako „wspólne świadectwo”, chciałoby się samo siebie rozumieć jako wezwanie. Misje i badania nad nimi powinny dzisiaj, bardziej niż kiedykolwiek, powrócić na swoje zasadnicze miejsce, które chrześcijaństwo uznaje za konstytutywne dla teologii i życia Kościołów oraz dla duchowości poszczególnych osób i wspólnot. Czyżby kiedykolwiek przestały one być motorem ekumenizmu? Analiza zaś ich wprowadzenia do wielkich kultur światowych wymaga odwołania się do wszystkich nauk o człowieku – przede wszystkim do antropologii, językoznawstwa i historii – w sposób możliwie najbardziej wielodyscyplinarny: wymownie o tym świadczy ogromna rozpiętość tematyczna haseł zawartych w niniejszym słowniku.

Ion Bria, Philippe Chanson,
Jacques Gadille, Marc Spindler