LEKSYKON SOCJOLOGII RELIGII. Zjawiska - badania- teorie

Kompendium wiadomości na temat współczesnego stanu socjologii religii w Polsce i na świecie! Zbiorowe dzieło kilkudziesięciu polskich socjologów religii, z różnych ośrodków akademickich, pod red. prof. dr hab. Marii Libiszowskiej-Żółtkowskiej i prof. dr hab. Janusza Mariańskiego.

Prezentuje rzetelną, obiektywną interpretację dokonujących się współcześnie przewartościowań i przeobrażeń sacrum pod wpływem trendów globalizacyjnych i postmodernistycznych. Zawiera 325 haseł.

Wstęp

Polska socjologia religii jest dyscypliną naukową na tyle teoretycznie i badawczo rozwiniętą, że grono socjologów, pracujących niemal we wszystkich ośrodkach akademickich w Kraju, podjęło inicjatywę przygotowania Leksykonu socjologii religii. Inicjatywa ta wydaje się niezmiernie pożądana, jako że nie tylko w literaturze polskiej, ale także w literaturze światowej brak tego rodzaju opracowania (jeżeli nie liczyć Worterbuch der Religionssoziologie [Giitersloh 1994], mającego nieco inny charakter i obejmującego zaledwie 40 haseł, czy Encyclopaedia of Religion and Society [red. William H. Swatos jr, Walnut Creek, 1998], encyklopedycznego dzieła zawierającego wiele haseł, m.in. z zakresu socjologii religii).

W literaturze rodzimej wprawdzie można znaleźć wiele haseł z dziedziny socjologii religii w dwóch encyklopediach, a mianowicie w Encyklopedii katolickiej, wydawanej od 1973 przez Towarzystwo Naukowe KUL (dotychczas ukazało się dziewięć tomów), i w dziewięciotomowej Encyklopedii religii PWN (2001-2003), oraz w licznych encyklopediach religioznawczych i leksykonach religii, natomiast nie ma encyklopedycznego ujęcia zjawisk religijnych z perspektywy socjologicznej. Tę właśnie lukę stara się wypełnić niniejszy Leksykon, który i w Polsce, i na świecie jest pierwszym słownikowym przeglądem definicyjnie usystematyzowanych terminów i zagadnień socjologii religii, podsumowaniem bogatego dorobku badawczego i interpretacyjnych teorii.

Autorami haseł jest sześćdziesięciu pracowników naukowych, głównie socjologów, kilku psychologów, pedagogów, religioznawców i teologów, często różniących się między sobą warsztatem badawczym, wykładnią interpretacyjną, definicją pojęć i preferencją teorii wyjaśniających złożoność zjawisk religijnych. Są wśród nich przedstawiciele zarówno substancjalnego, jak i funkcjonalnego definiowania religii, zwolennicy nurtu fenomenologicznego i interakcjonizmu symbolicznego, teoretycy i uprawiający niemal wyłącznie socjologię empiryczną. Taki dobór autorów gwarantuje wieloaspektowe ujęcie problematyki socjo-religijnej, wynikające z odmiennych założeń poznawczych i metodologicznych. Leksykon zawiera 325 haseł. Każde pełni funkcję klucza, umożliwiającego dotarcie do poznania innych pojęć i teorii oraz innych aspektów społecznych wymiarów religii. Socjologia religii, subdyscyplina zarówno socjologii, jak i religioznawstwa, jest stosunkowo młodą dziedziną wiedzy. Trzeba bacznie zważać, gdzie kończy się socjologia religii, a gdzie zaczyna się ogólne religioznawstwo. Mamy nadzieję, że udało się nam uniknąć niebezpieczeństwa przekraczania granic domeny socjologii religii, a tym samym kompetencji właściwych socjologom religii.

W hasłach rzeczowych uwagę skupiono na problemach niemal wyłącznie z zakresu socjologii religii, tylko wtórnie dotykając zagadnień religioznawczych. Hasła osobowe prezentują sylwetki i dorobek wiodących autorów zachodnich, ze szczególnym uwzględnieniem klasyków socjologii religii i ich współczesnych kontynuatorów, oraz polskich naukowców ze stopniem doktora habilitowanego, zajmujących się problematyką socjo-religijną. Każda dyscyplina naukowa zawdzięcza swój rozwój osobistemu wkładowi konkretnych uczonych. Pojęcia, teorie, koncepcje zawsze są autorskie. Wchodząc w społeczny obieg wiedzy naukowej, zyskują status dobra wspólnego, stają się przedmiotem dyskusji, komentarzy, są rozwijane oraz uzupełniane.

Biogramy naukowców uzmysławiają szerokie spektrum zagadnień, jakimi zajmują się socjologowie religii, zarówno klasycy, jak i współcześni, w Polsce i poza jej granicami, a także ukazują drogi ich naukowej kariery oraz najważniejsze publikacje, które weszły na stałe do socjologicznego kanonu lektur. Leksykon jest dziełem zbiorowym. Wielość autorów tłumaczy pewną dysproporcję między poszczególnymi hasłami. Niektóre z nich są zwięzłe, inne obszerne; hasła dłuższe z pewnością zadowolą czytelnika poszukującego bardziej szczegółowej informacji.

Hasła rzeczowe definiują znaczenia terminów (często nieostrych i wieloznacznych), dokumentują historię zjawiska w literaturze światowej i polskiej, odwołują się do autorskich interpretacji i teorii, a przede wszystkim wydobywają specyfikę socjologicznego oglądu zjawisk religijnych.

Dodana do rzeczowych haseł literatura dokumentuje stan wiedzy światowej i polskiej socjologii religii. Leksykon jest adresowany nie tylko do socjologów i naukowców z pokrewnych dyscyplin, ale także do czytelników interesujących się problematyką religii, życiem religijnym, historią i współczesnością religii oraz jej oddziaływaniem na życie jednostkowe i wspólnotowe.

Redaktorzy Leksykonu dokonali doboru haseł, zdając sobie sprawę, że wybór ten nie jest ani kompletny, ani zamknięty. Praca nad wszelkiego typu słownikami (encyklopediami, leksykonami) jest żmudna i nie ma końca. Pojawiają się nowe pojęcia, odmienne od dotychczasowych ich definicje i interpretacje. Kolejne wydania przynoszą dalsze uzupełnienia i aktualizacje. I taki zapewne los czeka także ten Leksykon. Mamy tego świadomość i liczymy się z nieuchronną pracą nad jego kolejnymi edycjami.

Zespół autorsko-redakcyjny będzie wdzięczny za wszelkie uwagi, które mogą być pomocne przy opracowaniu nowej jego wersji.

Redaktorzy Leksykonu wyrażają w imieniu własnym i zespołu autorów serdeczne podziękowanie dyrektorowi Wydawnictwa Księży Werbistów VERBINUM, ks. dr Michałowi Studnikowi SVD, za wsparcie naszej inicjatywy. Panu Redaktorowi Pawłowi Pachciarkowi należą się od nas szczególne słowa uznania za profesjonalizm i zaangażowanie w redakcyjne opracowanie całości. Wydawnictwu Księży Werbistów VERBINUM jesteśmy wdzięczni za przyjęcie na siebie zobowiązań związanych z edytorskim przygotowaniem materiałów do druku i za zabezpieczenie całego przedsięwzięcia od strony finansowej.

W tym kontekście wyrazy wdzięczności należą się także Wydziałowi Stosowanych Nauk Społecznych i Resocjalizacji Uniwersytetu Warszawskiego, który dofinansował tę publikację, oraz Państwowemu Wydawnictwu Naukowemu za zgodę na włączenie do Leksykonu socjologii religii niektórych haseł, które wcześniej zostały zamieszczone w Encyklopedii religii PWN (wszystkie tego rodzaju hasła zostały opatrzone gwiazdką przy nazwisku autora hasła, niezależnie, w jakim stopniu odpowiadają one swoim pierwowzorom z racji ich autorskiego i redakcyjnego opracowania).

Warszawa – Lublin, sierpień 2004
Maria Libiszowska-Żółtkowska, Janusz Mariański